Atelierista's aller landen, verenigt u! 05/09/2018

Ken je de pedagogiek van Loris Malaguzzi? In Noord-Italië, meer bepaald de streek van Reggio Emilia, ontwikkelde hij samen met ouders en begeleiders een aanpak die het krachtige kind centraal stelt. Kinderen zijn onderzoekende wezens, ze experimenteren en ontdekken graag. Kinderen drukken zich bovendien op zeer veel verschillende manieren uit: niet alleen via gesproken taal, maar ook via hun lijf, via hun spel, mimiek, beweging, constructies, zang, tekeningen … Malaguzzi noemt het de honderd talen van kinderen.

Atelieristas in Noord-Italië

Daarom heeft iedere kinderopvang in Noord-Italië een atelier: een plek voor onderzoek en experiment, voor expressie en interactie. Zodat kinderen ook op die manier kennis kunnen opbouwen. De atelierista die er werkt, verdiept de artistieke (en andere) ervaringen van kinderen. Hij/zij helpt je om de honderd talen van kinderen te zien en hiermee te werken. Zo krijg je zelf inzicht in de artistieke beleving van kinderen en leer je zelf ook om creatieve expressie te stimuleren.

Atelierista's bij ons

In Vlaanderen en Nederland werken ook atelierista’s. Soms noemen ze zich creatief coach of creatief begeleider of verantwoordelijk voor kunst en ontwikkeling. We brengen je drie verhalen en tips. Schuilt er in jou of in jouw team ook een atelierista?

1. Kort bezoek: kunstenares geeft kunstprikkel

In Leuven zet PIEP al enkele jaren in op cultuur voor de allerjongsten. Baby’s, peuters en kleuters genieten in deze stad het hele jaar door van een prikkelend cultuur aanbod. De PIEP-activiteiten – theater, circus, dans, concerten, expo’s, vertellingen, workshops … – trekken volle zalen. Om nog meer 0- tot 4 jarigen met cultuur te laten kennismaken, werkt PIEP samen met de kinderopvang. In het project ‘Prikkeldagen’ trekken kunstenaars uit verschillende artistieke disciplines naar de opvang. Ze brengen er korte performances (15 à 20) mintuutjes die nog lang nazinderen.

Levensgrote projectie

Zo trekt ook illustrator Mieke Lamiroy naar groepsopvang Het Toverhuis. Ze brengt een projector mee, waarop ze doorzichtige platen met kleurrijke figuren legt. Op de tafel liggen schaaltjes verf klaar en penselen met dikke handvaten, nu is het aan de peuters. Eerst is het nog aarzelend: dat gekke doorzichtige papier kun je bijna niet zien. Daarna vol overgave.

Dan gaat de kinderkunst op de projector. Als het schilderij van Rafaël levensgroot op de muur verschijnt, roept Laure heel luid ‘waw!’ ‘Wat een mooie kleuren ook’, zegt Mieke. Simon reikt zijn schilderij wel drie keer aan, zo fascinerend vindt hij het om eigen werk geprojecteerd te zien. Terwijl Mieke nog een andere kindertekening projecteert, Leon hij die van zichzelf erbij. Nu leggen alle kinderen tegelijk hun schilderij op de lichtbak. Samen met het oorspronkelijk werk van de kunstenares, inclusief transparant insteekmapje. Op de muur een uitbundige collage, waarbij verschillende vormen elkaar overlappen.

Jonge kinderen dagen kunstenaars uit

Mieke vond het best een uitdaging toen PIEP haar beeldend werk voor de kinderopvang boekte. ‘Met oudere kinderen maak ik graag tekeningen die passen in een diaraampje. Maar zo petieterig klein kun je met jonge kinderen niet werken, hoe kon ik hun tekeningen op de muur tot leven brengen? De oplossing lag in transparante bladen en een overheadprojector. Blij verrast dat het werkt en dat de kinderen in mijn figuren elk iets anders zagen. Bij een opengesperde mond denkt de ene aan frietjes, de andere aan een krokodil, nog een andere vindt het een beetje eng. Dat is het mooie aan kunst: je kunt er je eigen ding in kwijt, het roept verwondering en emotie. Deze kinderen tonen dat heel spontaan, daar geniet ik wel van.’

Eenmalige prikkel is opstapje naar meer

Kim Crabeels coördineert PIEP en dus ook deze Prikkeldagen. ‘Door dit in de kinderopvang te organiseren, verlagen we de drempel naar kunst en cultuur voor veel kinderen én hun ouders. Als ze PIEP leren kennen, pikken ze misschien ook nog wel eens een voorstelling mee. Maar ook voor begeleiders is dit zinvol. Het Toverhuis werkt al creatief, begeleiders vinden het proces hier sowieso belangrijker dan het resultaat. Anderen ervaren dat pas ten volle als ze een kunstenaar met de kinderen bezig zien. En dan is er nog het materiaal. Veel begeleiders zijn heel creatief en organiseren zelf prikkelende activiteiten, maar zo’n projector heeft niet elke opvang.’ Kim denkt ook dat de échte meerwaarde in een langer traject zit. ‘Meer activiteiten voor kinderen en meer uitwisseling tussen de begeleiders en de kunstenaar.’

2. Regelmatig op bezoek: creatieve coach begeleidt

Al 20 jaar komt Joke Den Haese in groepsopvang Roodebeek. ‘Ik ben docente Pedagogie van het Jonge Kind, aan de Erasmus Hogeschool in Brussel. Maar die keer per maand kom ik als freelancer op bezoek. En elke keer zoek ik uit met welk materiaal ik de kinderen kan prikkelen. Ondertussen verzamelen de begeleiders ook al allerlei materialen. ‘Joke, wat kunnen we daarmee doen?’ Jarenlang heb ik hun blik verruimd. ‘Zie je hoe dit kind reageert? En kijk eens naar dat kind? Wat maakt dat ze zo genieten?’ De intentie om kinderen creatief uit te dagen is er ondertussen wel. Soms hebben de begeleiders een activiteit in gedachten, soms heb ik een idee en samen geven we dat vorm. Er is een groot onderling vertrouwen, na al die jaren zitten we op dezelfde lijn: we vertrekken van de leefwereld van de kinderen, het proces is belangrijker dan het resultaat en er mag een extra prikkel zijn. Hebben ze bijvoorbeeld net stokken verzameld in het park, dan gaan we daarmee werken. Ik breng klei mee, dat is heel leuk in combinatie met hout. Of ik leg grote vellen papier op de grond: als de kinderen hun stok in de verf doppen, kunnen ze rechtstaand schilderen.’

Het verschil met een eenmalige kunstprikkel

Joke organiseert haar activiteiten niet in een aparte ruimte, ze komt op de vloer, tussen de baby’s en peuters. ‘Kinderen moeten niet meedoen, ze kunnen ook gewoon kijken of iets anders doen. Als een kind ondertussen even de tuin inloopt, geen probleem. Komt het terug met een bergje zand, dan verwerk ik dat in onze activiteit. Natuurelementen zijn sowieso dankbaar. Wat je in de lente allemaal niet kunt doen met bloemblaadjes en pluisjes! De herfst is prachtig: dan valt er nog veel meer te verzamelen. Als je verrassende materialen gebruikt en een extra inspanning wil doen – bijvoorbeeld in een kring zitten en een bal door de verf rollen –, dan worden kinderen extra uitgedaagd. Door samen te observeren weten de begeleiders van Roodebeek ondertussen maar al te goed dat kinderen dan ook extra gaan experimenteren en extra genieten. Dat is mijn bijdrage en dat is ook het verschil met een eenmalige kunstprikkel. Ik neem begeleiders mee in de creatieve expressie van de kinderen, ik wil dat ze die verbeelding en verwondering zien. Mijn begeleiders herkennen nu het leerproces van kinderen die met nieuwe materialen kennismaken en zien ook de honderd talen waarmee kinderen zich uitdrukken. Daarom documenteren wij dat ook, met foto’s en kernwoorden. Dat hoeft niet meer dan een A4 te zijn, met een collage en ‘spons’ of ‘klei en pluimen’. Als ouders dit zien, zijn ook zij helemaal verkocht.’

3. Permanent in huis: verantwoordelijke voor kunst en ontwikkeling

In haar laatste jaar aan de kunstacademie ging Jillian Pieplenbosch allerlei opvanglocaties af. ‘Ik heb het wel voor die allerjongsten. Kinderen zijn vanzelf heel open en creatief, maar ik merkte dat je dat nog meer kunt stimuleren. Toen ik creales kreeg op school – stel je voor: afgebakende creales! – nam de juf mijn hand en tekende ze de omtrek met een stift. Dat wil ik kinderen liever zelf laten beleven. Als ze hun eigen handafdruk maken, ontdekken ze dat deel van hun lichaam tenminste zelf. Wat als ik die andere benadering structureel zou aanbieden, dacht ik toen.’

Jillian is verantwoordelijk voor kunst en ontwikkeling in Hestia kinderopvang, in Amsterdam.  ‘De idee is dat cultuureducatie er gewoon bij hoort, ook voor heel jonge kinderen. Zo trok ik onlangs met 3-jarigen naar het Rijksmuseum hier in de buurt. Je staat verstelt van wat kinderen bij De Nachtwacht vertellen. Dat beroemde schilderij roept ook bij hen heel veel op. Ze verzinnen er verhalen bij of gaan filosoferen. En later, in de kinderopvang of thuis, willen ze dat vertellen. Met hun lijf, door te bewegen of te spelen. Of op de muur, op papier. Of … Kinderen hebben honderd talen, ze drukken zich voortdurend creatief uit.’

Meer dan kunst met grote K

Jillian startte nochtans niet als atelierista. ‘Na mijn kunstopleiding begon ik als pedagogisch medewerker (kinderbegeleider, red.) te werken. Maar ik maakte met de kinderen heel veel creaties en met mijn collega’s steeds vaker plannen. Wat gaan we doen? Wat bieden we aan? Wat kunnen we toevoegen? Hoe kunnen we de kinderen extra prikkelen? In Hestia kwamen er altijd al atelierista’s op bezoek, maar toen ik mijn collega’s meer en meer ging coachen in de creatieve expressie van de kinderen, werd het een permanente functie. Daardoor komen we nu echt tot diepgang en gaat het verder dan kunst met een grote K.’

Waar het echt om draait

Want het hoeft niet altijd schilderen te zijn! ‘Denk verder. Iets bouwen met zand, beweging of een performance, een installatie… Het hoeft zelfs niet te blijven bestaan. Het is niet belangrijk dat mama of papa een werkje te zien krijgen, wel dat kinderen iets nieuws verwerken en dat wij daarvoor hun honderd talen aanspreken. Natuurlijk moeten medewerkers en ouders daar aan wennen. Tot je foto’s en observaties bespreekt van een 1-jarige die voor het eerst klei leert kennen. Zo’n kind ontdekt hoe klei voelt en smaakt, misschien test het de klei niet alleen met zijn handen maar ook op zijn gezicht, zijn benen. Vertel je de ouders een jaar later wat hun 2-jarige met klei gemaakt heeft – een bol die hij vervolgens plat stampte en daarna weer bol rolde – dan begrijpen medewerkers én ouders: dit kind is zich volop aan het uitdrukken en aan het ontwikkelen. En dat is waar het echt om gaat.’

Ontdek de atelierista in jezelf

De drie verhalen tonen verschillende formules om creatieve activiteiten in de kinderopvang te brengen. Veel kinderbegeleiders hebben die creativiteit ook in zich! Hestia kinderopvang pleit ervoor om die creativiteit aan te boren. Je hebt niet altijd een buitenstaander of extra uren nodig, met deze tips kom je al een heel eind. 

  • Pas het krachtig kindbeeld ook toe op jezelf. Begeleiders zijn immers ook krachtig en competent! Dus waar ligt jouw passie? Kunst? Capoeira? Muziek? Koken? Bouwen? In bomen klimmen? Laat je passie zien, dan krijg je anderen mee. Gebruik ook de krachten in jouw team, bij jouw ouders of in jouw netwerk. Er zitten vast creatieve, kunstzinnige mensen tussen die iets meer willen doen.
  • Observeren? Een schitterende inval krijgen? Jouw idee aftoetsen met een collega? Concrete plannen maken? Dat kan ook tijdens het werk, je hoeft hiervoor niet altijd extra uren uit te trekken.
  • Bouw rustig op en … ga ervoor. Enthousiasme werkt aanstekelijk. Als je je collega’s wil overtuigen en meenemen, moet je er zelf ook zin in hebben.
  • Hoe meer regels en beperkingen, hoe moeilijker. Pas wanneer je de dingen kunt laten gebeuren, kan er iets meer ontstaan. Dus durf kinderen naar vuil naar huis sturen, trek er regelmatig op uit. En laat je niet te veel door praktische obstakels tegenhouden. Veeg je idee niet meteen van tafel, maar kijk wat wel mogelijk is.

 

Tekst en foto: Ellen Rutgeerts

Archief nieuwsberichten